بررسی تحلیلی تفاهم ایران و آمریکا و سفر قالیباف به سوئیس
به گزارش هشدارنیوز ؛ خانم دکتر ساجده سادات موسوی دکترای علوم سیاسی در یادداشت اختصاصی برای هشدارنیوز در باره سفر دکتر قالیباف به سوئیس نوشت :
در سیاست خارجی، هیچ توافقی را نباید صرفاً با تیترها قضاوت کرد. آنچه اهمیت دارد، متن توافق، ضمانت اجرا، توازن تعهدات و مهم‌تر از همه، رفتار طرفین پس از امضاست. به همین دلیل، تفاهم اخیر ایران و آمریکا و هم‌زمانی آن با حضور و نقش‌آفرینی محمدباقر قالیباف در سوئیس را باید نه یک «پایان»، بلکه «آغاز یک آزمون بزرگ» برای دیپلماسی ایران دانست.
اولین نکته مثبت این تفاهم، کاهش سطح تنش است. اگر این چارچوب بتواند از بازگشت درگیری مستقیم جلوگیری کند، امنیت منطقه را تثبیت کند و فضای لازم برای ادامه مذاکرات را فراهم سازد، یک دستاورد مهم محسوب می‌شود. در شرایطی که منطقه طی ماه‌های گذشته درگیر بحران‌های امنیتی بوده، هر توافقی که احتمال درگیری را کاهش دهد، از منظر امنیت ملی ارزش بررسی دارد.
نکته مثبت دوم، بعد اقتصادی است. اگر بخش‌هایی مانند تسهیل فروش نفت، آزادسازی بخشی از دارایی‌های بلوکه‌شده یا کاهش فشار تحریم‌ها به مرحله اجرا برسد، می‌تواند آثار مثبتی بر اقتصاد، تجارت خارجی و بازار ارز داشته باشد. اما این «اگر» بسیار مهم است؛ زیرا تجربه توافق‌های گذشته نشان داده فاصله میان امضا تا اجرا، گاهی از خود توافق مهم‌تر است.
از منظر حقوق بین‌الملل نیز اگر توافق نهایی بتواند در قالب سازوکارهای الزام‌آور و قابل پیگیری تثبیت شود، احتمال تکرار تجربه خروج یک‌جانبه از توافق‌ها کاهش پیدا می‌کند. اما تا زمانی که ضمانت‌های عملی و قابل اجرا وجود نداشته باشد، همچنان ریسک حقوقی پابرجاست.
در کنار این فرصت‌ها، نقاط ضعف و ابهام نیز کم نیست. مهم‌ترین چالش، مسئله «تضمین اجرا» است. سؤال اساسی این است که اگر یکی از طرفین به تعهدات خود عمل نکند، چه سازوکاری برای الزام یا جبران خسارت وجود دارد؟ اگر پاسخ این سؤال روشن نباشد، حتی بهترین متن توافق نیز ممکن است در عمل با مشکل مواجه شود.
ابهام دوم، زمان‌بندی اجرای تعهدات است. در بسیاری از توافق‌های بین‌المللی، اختلاف اصلی نه بر سر اصل تعهد، بلکه بر سر زمان و ترتیب اجرای آن است. اگر یکی از طرفین اجرای تعهدات را به تأخیر بیندازد یا آن را مشروط به تفسیر خود کند، توافق وارد مرحله فرسایشی خواهد شد.
از منظر سیاسی نیز این تفاهم آزمون مهمی برای هر دو طرف است. برای ایران، آزمون حفظ منافع ملی، خطوط قرمز و تبدیل فرصت دیپلماتیک به منفعت اقتصادی است. برای آمریکا نیز آزمون اصلی، اثبات پایبندی به تعهدات و ایجاد اعتماد از طریق عمل است، نه صرفاً بیانیه‌های سیاسی.
در این میان، سفر محمدباقر قالیباف نیز قابل توجه است. صرف حضور رئیس مجلس در چنین روندی، این پیام را منتقل می‌کند که موضوع تنها یک پرونده دیپلماتیک نیست، بلکه ابعاد تقنینی، امنیتی و حاکمیتی نیز دارد. این حضور می‌تواند نشانه‌ای از هماهنگی بیشتر میان نهادهای تصمیم‌گیر کشور باشد و از منظر دیپلماسی پارلمانی، ظرفیت تازه‌ای برای تبیین مواضع ایران در سطح بین‌المللی ایجاد کند. البته موفقیت این نقش، در نهایت با نتایج عملی سنجیده خواهد شد، نه صرف حضور در یک مراسم یا نشست.
از منظر رسانه‌ای نیز باید مراقب دو افراط بود؛ نه هر توافقی را «فتح‌الفتوح» دانست و نه هر مذاکره‌ای را «شکست». رسانه‌ها اگر فضای هیجانی ایجاد کنند، انتظارات غیرواقعی شکل می‌گیرد و در صورت تأخیر یا اختلاف در اجرا، همان امید می‌تواند به ناامیدی تبدیل شود. مدیریت افکار عمومی، در چنین مقاطعی، به اندازه خود مذاکرات اهمیت دارد.
در نهایت، به نظر من مهم‌ترین نکته این است که نباید این تفاهم را پایان یک پرونده تلقی کرد. تازه از این مرحله، آزمون اصلی آغاز می‌شود. ارزش واقعی هر توافق بین‌المللی نه در روز امضا، بلکه در ماه‌ها و سال‌های پس از آن مشخص می‌شود؛ زمانی که روشن شود آیا تعهدات اجرا شده‌اند، آیا منافع ملی حفظ شده است و آیا توافق توانسته امنیت، ثبات و رفاه بیشتری برای کشور به همراه بیاورد یا خیر.
بنابراین، اگر بخواهم در یک جمله جمع‌بندی کنم، می‌گویم: امضای تفاهم یک موفقیت سیاسی نیست؛ اجرای متوازن، قابل راستی‌آزمایی و پایدار آن است که می‌تواند به یک موفقیت واقعی تبدیل شود.
