یادداشت هادی امانی | پاسخ خارج از جغرافیای منطقه یعنی چه؟ پشت یک عبارت مهم در پیام های اخیر مسئولان نظامی
در مواضع و پیام های اخیر مسئولان موثر نظام بخصوص مسئولان نظامی از قبیل فرمانده محترم سپاه ، ارتش ، وزیر دفاع و سر لشکر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، یک عبارت بیش از سایر جملات نیازمند تأمل است:
«پاسخ فوری، مؤثر و متناسب به هرگونه تهدید در هر نقطه و بدون محدودیت جغرافیایی.»
این جمله را نباید یک عبارت معمولی و تشریفاتی دانست. در ادبیات راهبردی، وقتی یک کشور از «بدون محدودیت جغرافیایی» سخن می‌گوید، در واقع تلاش می‌کند محاسبات طرف مقابل درباره محل و دامنه پاسخ احتمالی را تغییر دهد.
اما سؤال مهم این است:
«پاسخ خارج از منطقه» یعنی چه؟
برداشت ساده از این عبارت این است که اگر آمریکا نه تنها از خارج از منطقه خاورمیانه که از داخل منطقه هم علیه ایران اقدام کند، جمهوری اسلامی الزاماً پاسخ خود را به پایگاه‌ها و منافع آمریکا در اطراف ایران محدود نمی‌کند و اهدافی را خارج از منطقه و دور دست ها مورد هدف قرار خواهد داد .
یعنی تهران می‌خواهد این پیام را منتقل کند که:
مبدأ حمله، لزوماً محل پاسخ نخواهد بود.
در گذشته، بخش مهمی از محاسبات آمریکا بر این فرض استوار بود که اگر علیه ایران اقدامی انجام شود، پاسخ احتمالی تهران عمدتاً در محدوده جغرافیایی منطقه و موقعیت های حمله به ایران ، قابل مدیریت خواهد بود.
اما اگر راهبرد اعلام‌شده «بدون محدودیت جغرافیایی» باشد، این تهدید باید دوباره محاسبه شود.
این یعنی حمله به خاک آمریکا؟
لزوماً ممکن است چنین معنایی نداشته باشد.
نباید از یک عبارت راهبردی، مستقیماً نتیجه گرفت که ایران تصمیم به حمله به خاک اصلی آمریکا گرفته یا چنین اقدامی در دستور کار فوری قرار دارد ، هر چند احتمالش وجود دارد .
اما «خارج از منطقه» می‌تواند مفهومی گسترده‌تر داشته باشد و به منافع، ظرفیت‌ها، زیرساخت‌ها یا نقاط مرتبط با طرف مهاجم در خارج از محیط سنتی درگیری اشاره کند.
بنابراین، ارزش اصلی این عبارت در مرحله نخست، بازدارندگی و ایجاد ابهام راهبردی است، نه اعلام یک عملیات مشخص.
چرا ابهام برای بازدارندگی مهم است؟
بازدارندگی زمانی مؤثرتر می‌شود که دشمن نتواند با اطمینان پیش‌بینی کند:
اگر حمله کنم، دقیقاً چه چیزی را از دست خواهم داد؟
اگر آمریکا بداند پاسخ ایران فقط به یک یا چند پایگاه شناخته‌شده در منطقه محدود خواهد شد، می‌تواند دامنه ریسک را تا حدی محاسبه کند.
اما وقتی تهران اعلام می‌کند پاسخ می‌تواند «بدون محدودیت جغرافیایی» باشد، دامنه احتمالی هزینه برای طرف مقابل عمداً نامشخص‌تر می‌شود.
این همان چیزی است که می‌توان آن را بازدارندگی مبتنی بر عدم قطعیت نامید.
پیام اصلی به واشینگتن
از نگاه من، مهم‌ترین مخاطب این عبارت نه مردم ایران، بلکه اتاق‌های تصمیم‌گیری واشینگتن است.
پیام این است:
اگر آمریکا جنگ را از نقطه‌ای آغاز کند، ایران الزاماً جنگ را در همان نقطه پاسخ نخواهد داد.
به عبارت دیگر، تهران تلاش می‌کند معادله «حمله محدود ـ پاسخ محدود» را از ذهن تصمیم‌گیرندگان آمریکایی خارج کند.
این موضوع به‌خصوص درباره آمریکا اهمیت دارد؛ زیرا واشینگتن شبکه‌ای گسترده از منافع، نیروها و ظرفیت‌های نظامی و سیاسی در نقاط مختلف جهان دارد.
بنابراین، اگر قرار باشد مفهوم «بدون محدودیت جغرافیایی» در سطح عملیاتی معنا پیدا کند، هدف اصلی آن می‌تواند افزایش هزینه تصمیم برای آغاز درگیری باشد.
آیا این یک تهدید است یا یک هشدار؟
به نظر من، دقیق‌تر است آن را در کنار تهدید جدی یکهشدار بازدارنده هم بدانیم.
تفاوت مهمی میان «اعلام آغاز جنگ» و «اعلام هزینه جنگ» وجود دارد.
در این پیام گفته نشده است که ایران قصد آغاز یک درگیری جدید را دارد؛ بلکه گفته شده اگر تهدیدی علیه ایران شکل بگیرد، پاسخ می‌تواند فوری، مؤثر، متناسب و بدون محدودیت جغرافیایی باشد.
یعنی:
ایران نمی‌گوید جنگ را شروع می‌کند؛ می‌گوید در صورت تحمیل جنگ، جغرافیای پاسخ را دشمن تعیین نمی‌کند واین ایران است که در اهداف و شگفتانه های نظامی دشمن و دنیا را شوکه خواهد کرد.
این شاید مهم‌ترین پیام پنهان در این عبارت باشد.
یک تغییر مهم در دکترین بازدارندگی؟
اگر این ادبیات در ماه‌ها و سال‌های آینده تکرار و در اسناد و مواضع رسمی نیز تثبیت شود، می‌توان آن را نشانه‌ای از گسترش دامنه جغرافیایی بازدارندگی ایران دانست.
بازدارندگی دیگر صرفاً به معنای دفاع از مرزهای ایران یا پاسخ به نیروهای دشمن در اطراف کشور نیست؛ بلکه می‌تواند به این معنا باشد که هرگونه اقدام علیه ایران، در هر نقطه‌ای که طراحی و اجرا شود، ممکن است هزینه‌هایی فراتر از جغرافیای میدان اصلی نبرد ایجاد کند.
البته درباره اینکه این راهبرد دقیقاً چه مصادیقی خواهد داشت، نباید وارد گمانه‌زنی‌هایی شد که ممکن است شدنی نباشد.
جمع‌بندی هادی امانی
آنچه در پیام محسن رضایی اهمیت دارد، شاید نه «تهدید به اقدام نظامی»، بلکه تلاش برای تغییر ذهنیت طرف مقابل باشد.
سال‌ها آمریکا تلاش کرده است میدان درگیری را تا حد امکان قابل پیش‌بینی نگه دارد؛ یعنی بداند اگر علیه ایران اقدامی انجام داد، پاسخ ایران کجا و با چه دامنه‌ای خواهد بود.
عبارت «بدون محدودیت جغرافیایی» دقیقاً این پیش‌بینی‌پذیری را هدف گرفته است.
پیام تهران می‌تواند این باشد:
اگر جنگی تحمیل شود، نقشه پاسخ ایران را واشینگتن ترسیم نخواهد کرد.
و این یعنی یک پیام روشن به آمریکا:
قبل از هر تصمیم نظامی علیه ایران، فقط پایگاه‌های منطقه‌ای خود را محاسبه نکن؛ هزینه‌های احتمالی تصمیم را فراتر از جغرافیای منطقه نیز در نظر بگیر.
این، معنای واقعی‌تر «پاسخ خارج از جغرافیای منطقه» است؛
هادی امانی
تحلیلگر و مدیرمسئول هشدارنیوز
